روزبه پسر دادبه یا همان ابن مقفع کیست؟

عبدُ الله بنُ المقفَّع کاتبٌ فارسيُّ الأصل عربيُّ النَّشأة وُلِد حوالَي سنة ستٍّ ومئة للهجرة ( 106 ه ) ونشأ بالبصرة . وکان والدُه داذوَیه المجوسيّ[1] یَتولّی خَراجَ الحَجّاج بن یوسف، فأخفی من مال السلطان[2] شیئاً فضَرَبه الحَجّاجُ حتّی تَقطَّعت یدُه فلُقِّبَ بالمقفَّع .ورُبّي عبدُالله منذ طفولته علی النمط الإسلاميّ وأُولِعَ بالعلم وهو فارغُ القلب من هُموم العَیش فنبغَ وهو یافعٌ[3]  في الکتابة باللغتین الفارسیّة والعربیّة فاستَکتَبه في عهد بني أمیّة داودُ بنُ عُمَر بن هُبَیرة وفي عهد بني العبّاس عیسی بنُ عليّ عَمُّ المنصور وعلی یدیه أسلمَ .قال له ذاتَ یوم : « قد دخلَ الإسلامُ في قلبي وأریدُ أن أُسلمَ علی یدک » فطلبَ إلیه عیسی أن یَغدو[4] علیه بینَ القُوّاد ورؤوس الأجناد لیکونَ إسلامُه مشهوداً . ثمّ حضرَ معه عشیّة ذلک الیوم فجعلَ یأکلُ ویُزمزمُ علی عادة المجوس فلمّا کَلَّمَه عیسی في ذلک قال : «کَرهتُ أن أبیتَ علی غیر دینٍ »[5]  ثمّ غدا علیه فأعلَن إسلامَه و تَسمَّی عبدالله واکتنی أبا محمد وقد کان اسمُه من قبل رُوزبَه . وقد قیلَ أنّه أسلَمَ ابتغاءَ عَرَض الدنیا ورُمي بالإلحاد[6] لمعارضته بالقرآن وتَرجمته کتُب الزَّنادقة وتمثُّله حینما مَرَّ علی بیت نارٍ للمجوس ببیتي الأحوص :

   یا بیتَ عاتکة الـــذي أتَعزَّلُ           حذرَالعِــــــدا وبه الفؤادُ موکَّلُ

   إنّي لَأمنحُک الصُدودَ وإنّني          قسماً إلیک مع الصدود لَأمیلُ [7]  

وبقي ابنُ المقفّع في خدمة عمَّي المنصور عیسی وسلیمان حتّی کان حادثة الأمان الذي کُلِّفَ أن یَکتبَه عن لسان المنصور لعمّ عبدالله ، فإنّه تَشدَّد فیه علی الخلیفة بمثل قوله : « ومتی غَدَر أمیرُالمؤمنین بعمّه عبدالله فنساؤه طَوالقُ، ودوابُّه حُبَّس، وعَبیدُه أحرار، والمسلمون حِلٌ من بیعته » [8] فوجدَ[9] المنصورُ علیه وأوعَزَ[10] إلی سُفیان بن معاویة المهلَّبي أمیر البصرة وکان یضطغنُ[11] علی ابن المقفّع لسُخره منه واستخفافه[12] به في حضرة وُجوه[13] البصرة . فقد قالوا إنّه کان کبیرَ الأنف ، فکان کلَّما دخل علیه ابن المقفّع قال : « السلامُ علیکما » !! یعني سفیان وأنفه . فاغتنم الأمیر هذه الفرصة وقتله حَرقاً بالنار[14] بالغاً من العُمر ستّاً وثلاثین سنة ( 142 ه ) .

«کان ابنُ المقفَّع ذکيَّ القلب ، فصیحَ المنطق ، ضلیعاً [15] في أدب الفُرس والعرب ، مقدَّماً في بلاغة اللسان والقلم والترجمة واختراع المعاني وابتداع السِّیَر»[16] « وقد سُئلَ ابنُ المقفّع : مَن أدّبک ؟ فقال : نفسي ؛ کنتُ إذا رأیتُ من غیري حُسناً أتیتُه ، وإذا رأیتُ قبیحاً أبیتُه .کان عفیفاً أدیباً وفیّاً لأصحابه . »

« ابنُ المقفّع مُترجِمٌ قدیرٌ لا تُلمَحُ[17] في ترجمته أثرُ العُجمة[18] ، وتکادُ لا تَفرُق بین نقله ووضعه . وکتابُه کِلیلة ودِمنة إذا صَحَّ أنّه مترجَمٌ لا یزال مثالاً للترجمة الصحیحة البلیغة . وهو أوّلُ من اِعتنی في الملّة الإسلامیّة بترجمة الکتب المنطقیّة فتَرجَم کتبَ أرسطو الثلاثة في المنطق ؛ وکتاب إیساغوجي[19] لفرفوریوس الصوريّ ؛ نقلها عن تَرجَمةٍ بالفارسیّة لأنّه لم یَعرف غیرَها ؛ ونقل کتاب التاج في سیرة أنوشیروان . وألّفَ کتابي الأدب الصغیر والأدب الکبیر في الأخلاق ، وکتاب الیتیمة في طاعة السلطان .»    

طریقة کتابته : تنویع[20] العبارة ، تقطیع الجملة ، المزاوجة[21] بین الکلمات ، توخّي[22] السهولة ، العنایة بالمعنی ، والزهد في السجع . وقد حَدَّ البلاغة وقال : « هي الّتي إذا سَمِعها الجاهلُ ظَنَّ أنّه یُحسِن مثلَها » وقال لبعض الکُتّاب : « إیّاک وتتبُّعَ الوحشيّ من الکلام طمعاً في نیل البلاغة فإنّ ذلک هو العِيُّ[23] الأکبر » وقال لآخر : « علیک بما سَهُل من الألفاظ مع التّجنُّب لألفاظ السِفلة »

نَموذَجٌ من نثره : « لا یُؤمنّنک شرَّ الجاهل قَرابةٌ ولا جِوارٌ ولا إلفٌ[24] ، فإنّ أخوَفَ ما یکون الإنسان لحریق النار أقربَ ما یکون منه ، وکذلک الجاهلُ إن جاوَرَک أنصَبَک[25] ، وإن ناسَبَک[26] جَنی علیک ، وإن ألِفَک حمل علیک ولا تُطیقُ ، وإن عاثَرَک[27] آذاک وأخافَک ٌ ، مع أنّه عند الجوع سَبُعٌ ضارٍ[28] ، وعند الشبَع مَلِکٌ فظّ ، وعند الموافقة في الدین قائدٌ إلی جهنّم : فأنتَ بالهَرب منه أحقُّ منک بالهَرب من سم الأساود[29] والحریق المخوِف ، والدِّین الفادح[30] واالداء العَیاء[31] » « إن استطعتَ أن تُنزِلَ نفسَک دون غایتک[32] في کلّ مجلسٍ ومقامٍ ومقال ورأي وفعلٍ فافعَل . فإن رفعَ الناسُ إیّاک فوق المنزلة التي تَحُطُّ إلیها نفسَک ، تقریبَهم إیّاک في المجلس الذي تَباعدتَ عنه ، وتعظیمَهم من أمرک ما لم تُعظِّم ، وتزیینَهم من کلامک ما لم تُزیِّن هو الجمالُ .»

«کان لي أخٌ أعظمُ الناس في عیني . وکان رأسُ ما عَظَّمَه في عیني صِغرُ الدنیا في عینه.کان خارجاً من سلطان بطنه ، فلا یشتهي ما لا یجدُ ولا یُکثرُ إذا وُجِد.کان خارجاً من سلطان لسانه ، فلا یتکلَّمُ بما لا یَعلَمُ ، ولا یُماري[33] فیما عَلِمَ . وکان خارجاً من سلطان الجَهالة ، فلا یَتقدَّمُ أبداً إلّا علی ثقة بمنفعة .» « وکان أکثرُ دهره صامتاً ، فإذا قال بَزَّ[34] القائلین . وکان ضعیفا مستضعفاً فإذا جَدَّ الجِدَّ[35] فهو اللیثُ عادیاً[36] . وکان لا یدخُلُ في دعوی ، ولا یُشارکُ في مِراءٍ[37] ، ولا یُدلي بحجّة حتّی یَری قاضیاً فَهماً وشهوداً عُدولا[38].کان لا یلومُ أحدا فیما یکون العُذرُ في مثله حتّی یعلمَ ما عُذرُه . وکان لا یشکو وَجعَه[39] إلّا عند مَن یرجو عنده البَرء[40]، ولا یستشیرُ صاحباً إلّا أن یرجوَ منه النصیحةَ . وکان لایتبرَّمُ[41] ولایتسخَّطُ ولایتشهّی ولاینتقم من العدوّ ولایَغفُل عن الوَلي[42] ولایَخُصّ نفسَه بشیء دون إخوانه من اهتمامه وحیلته وقُوته .»

« فعلیک بهذه الأخلاق إن أطقتَها ، ولن تُطیقَ ، ولکنّ أخذَ القلیل خیرٌ من ترک الجمیع !!»              

 



[1] - لفظة وردت في القرآن مرّة واحدة في سورة الحجّ ، الآیة 17 ، ولکنّ العرب کانوا یُطلقونها تحقیراً للإیرانیّین وهذا خلاف التربیة الإسلامیّة !  

[2] - متی کانت ثروات الناس خاصّة الإیرانیّین من مال السلطان !؟ 

[3] - الحدیث السِّنّ : نوجوان ، نورس .

[4] - یأتي عنده لیلاً .

[5] - خوشم نمی آید که شب را به بی دینی بگذرانم !

[6] - هذه تهمة وجّهَها الحکّامُ الفاسدون العربُ إلی الإیرانیّین لأنّهم أصحاب العلم والحضارة والثقافة والعرب بعیدون عن کلِّ هذا ؛ اُنظُر إلی شجاعته حینما یتکلّم عن الحاکم : « ومتی غَدَر أمیرُالمؤمنین بعمّه عبدالله فنساؤه طَوالقُ ، ودوابُّه حُبَّس ، وعَبیدُه أحرار ، والمسلمون حِلٌ من بیعته » .  

[7] - ای خانه عاتکه ، خانه ای که من ازبیم بدخواهی دشمنان کناره گرفتم ، لیکن دلم بسته به آن است . گرچه من ازتوچشم پوشیدم لیکن به خدا سوگند که به تو مشتاق ترم . !

[8] - وهر زمان امیر المومنین به عمویش عبدالله نیرنگ زند ، زنانش مطلقه ، حیواناتش دربند ، بردگانش آزاد ، ومسلمانان از پیمان بیعت با او رها خواهند بود !

[9] - غَضِب : خشمگین شد .

[10] - اشاره کرد .

[11] - کینه به دل داشت .

[12] - توهین و سبک شمردن .

[13] - سران وبزرگان .

[14] - أهذا الکلامُ کان سبب قتله أم کان الأمیرُ والخلیفة وأذنابهما یضطغنون علی العنصر الإیرانيّ وابن المقفّع في مقدَّمتهم . بل هو شابٌّ إیرانيٌّ یحبُّ وطنه وحضارته وثقافته وآدابه ویتألَّمُ بآلام شعبه وهذه الصفاتُ کانت تؤذیهم .   

[15] - استاد و سرآمد و خِبره .

[16] - هذا رأي الجاحظ فیه .

[17] - دیده نمی شود .

[18] - گنگی .

[19] - منطق

[20] - گونه گونی ، تنوع . 

[21] - انسجام .  

[22] - دنبال کردن ، در نظر داشتن

[23] - ضعف وناتوانی .

[24] - آشنایی ودوستی .                  

[25] - خسته ووامانده کردن .

[26] - جور و سازگار بودن ؛ یا فامیل وهم خانواده بودن .      

[27] - دست یافتن بر ... ، رد کسی را پیدا کردن .

[28]- درنده .

[29] - سم مارهای سیاه .

[30] - سنگین وبسیار .

[31] - درماندگی وناتوانی .

[32] - به منظور رسیدن به هدفت .

[33] - مشاجره کردن ، داد وبیداد کردن .

[34] - غلبه یافتن و شکست دادن .

[35] - در امری سعی بلیغ کردن ، در کاری با جدیت وارد شدن . 

[36] - تاخت کننده وشتابان .

[37] - دعوا ونزاع .

[38]- عادل .  

[39] - دردش را .

40- درمان شدن .

41- آزرده نمی شود .

42- دوستی ورفاقت .

حتی با کافران و منافقان هم مسالمت آمیز رفتار کنید!

آیه 140 سوره ی نساء چنین می فرماید :

« وقد نزّلَ علیکم في الکتاب أن إذا سمعتم آیاتِ الله یُکفَرُ بها ویُستَهزَأ بها فلا تقعُدوا معهم حتّی یخُوضوا في حدیثٍ غیره إنّکم إذاً مثلُهم إنّ الله جامعُ المنافقین والکافرین في جهنّم جمیعاً »

برگردان : و (خداوند) در این کتاب برشما (مومنان) نازل کرد که چون شنیدید آیات خدا انکار می شود (توسط کافران ) ویا به ریشخند گرفته می شود ( توسط منافقان ) با آنان منشنید تا آن گاه که به سخنی دیگر پردازند . وگرنه شما هم مانند آنها خواهید بود . خدا منافقان وکافران را در جهنم گرد می آورد .

برداشت :

1-مومنان وکافران ومنافقان در کنار هم زندگی مسالمت آمیزدارند ودر امور اجتماعی با یکدیگر همکاری می کنند ولی در امور مذهبی هر کس به دین خویش عمل می کند .

2 -اگر کافران ومنافقان در نشست هایشان با شما به زبان وعمل منکر قرآن شدند وآن را به استهزا گرفتند شما به نشستن با آن ها ادامه ندهید بلکه از جمعشان برخیزید وفاصله بگیرید تا آنان وارد بحث های دیگری شوند که با هم بر سر آنها تفاهم دارید واز این پس به نشستتان با آن ها ادامه دهید وبر سر موضوعات مشترک به گفتگو پردازید .

3-از این آیه چنین بر می آید که حوزه ی مسائل دینی با حوزه ی مسائل غیر دینی نباید با هم آمیخته شود ومسائل دین را نباید وارد حوزه ی مسائل اجتماعی وسیاسی و ... کرد ، چون در این صورت ممکن است میان شما وکافران ومنافقان اختلاف نظر پیش آید و همین امرباعث جسارت وگستاخی آنان نسبت به دین شما شود پس از این کار ها خودداری کنید .

4-طبق این آیه در واقع این مومنان هستند که امر شدند که از طرح مسائل اختلافی باید پرهیز کنند و ازکش دادن آن خودداری کنند چون در این صورت قوام اجتماع آنان به هم می خورد واین همان چیزی است که خدا آن را نمی خواهد .

5-البته مومنان باید فاصله ی خود را در این مواقع با کافران ومنافقان حفظ کنند وحفظ این فاصله آن هم فقط در پیش آمدن چنین شرایطی نباید با توسل به قوه ی قهریه باشد بلکه بادور شدن از جمع آنان باید رخ دهد .

6-تنبیه و مجازات کافران ومنافقان به عهده ی خداست وآن هم در سرای آخرت اتفاق خواهد افتاد وبه مومنان نرسد که بخواهند نقش خدا را بازی کنند .

7-اگر با کافران ومنافقان باید چنین رفتار کرد با گروه های مختلف مومنان که در افکار واندیشه ها وروشها با یکدیگر متفاوتند ، باید چگونه رفتار کرد ؟!!  

اعتقاد و عمل به هر دین جایز است ؟!

آیه ی 62 سوره ی بقره می فرماید :

« إنّ الذین آمَنوا والذین هادوا والنصاری والصابئین مَن آمَن بالله والیوم الآخِر وعمل صالحاً فلهم أجرُهم عندربّهم ولا خوفٌ علیهم ولا هم یحزنون »

برگردان : کسانی که ایمان آوردند ( یعنی : مسلمانان ) ویهود ونصارا وستاره پرستان که به خدا وروزبازپسین ایمان آوردندوکارشایسته انجام دادندالبته که نزد خدا پاداش نیک دارند وهیچگاه بیمناک واندوهگین نخواهند بود .

واژگان : هادوا : هادَ یَهودُ هَوداً : دخلَ في الیهودیّة : یهودی شدند . والیهودُ في الأصل من قولهم هُدنا إلیک أي تُبنا إلیک : توبه کنندگان به درگاه خدا .

نَصاری : سُمّيَ المؤمنون بدین عیسی نصاری لقوله : « کونوا أنصار الله کما قال عیسی ابنُ مریم للحوارییّن من أنصاري إلی الله قال الحواریّون نحن أنصار الله » یعنی کلمه ی نصاری تغییر شکل یافته أنصار است . وقیل سُمُّوا بذلک انتسابا إلی قریة یُقال لها نَصران ، فیقال نَصرانيّ وجمعه نَصاری . گفته شده که نصاری جمع نصرانيّ است ونصرانی اسم منسوب به روستایی می باشد .  

صابئین : صبأ یَصبَأ و صَبُؤ یَصبُؤ صبأ و صُبوءا : خرج من دین إلی دین آخر ، تَدیَّن بدین الصابئین فهو صابئ وجمعه صابئون وصابئة . کسانی که از دینی به دینی دیگر گروند . و مراد از این کلمه در قرآن : ستاره پرستان است که از آیین نوح برگشتند وستاره پرست شدند .

نگاهی گذرا به ترکیب آیه : الذین : اسم إنّ ومنصوب محلا / آمنوا : فعل وفاعل جمله ی فعلیه صله ی موصول / الذین : عطف به الذین نخست ومنصوب محلا / هادوا : فعل وفاعل جمله ی فعلیه صله ی موصول / النصاری : عطف به الذین نخست ومنصوب تقدیرا / الصابئین : عطف به الذین نخست ومنصوب به یاء / من : مبتدا ومرفوع محلا وجمله ی اسمیه خبر إنّ ومرفوع محلا / آمن : فعل شرط ومجزوم محلا / عمل : عطف به آمن ومجزوم محلا / فلهم آجرهم : فاء زائد و بقیه جمله اسمیه جواب شرط  / ولا : حرف عطف ونفی / خوف علیهم : مبتدا وخبر / ولا : مثل قبلی / هم یحزنون : مبتدا وخبر .

برداشت : 1- در این آیه به سه دین آسمانی ( اسلام ، یهود ومسیحیت ) اشاره شده است واشاره به آیین ستاره پرستی درکنار آن سه کیش نکته ی ظریفی با خود دربردارد  . کلمه ی ستاره پرستان را می توان به ( وغیره ) تعبیر کرد وگفت : مسلمان ویهودی ومسیحی وغیره ( ازجمله ستاره پرستی ؛ واز میان غیره به این دین اشاره نمود چون این دین هم در میان مردم سامی نژاد رواج داشت ) وبا این تعبیر همه ی ادیان از جمله آیین زردشتی را نیز باید مصداق این آیه دانست .

2- خلاصه وچکیده دین در سه چیز است : الف) ایمان به خدا ب) باور به روز بازپسین  ج) عمل صالح . پس همه ی کسانی که به این سه اصل ایمان داشته باشند باهرمرام وآیینی وبا هر اسم وعنوانی « نزد خدا پاداش نیک دارند وهیچگاه بیمناک واندوهگین نخواهند بود » وبقیه ی سخنان جز این سه اصل یک سری القاب و اصطلاحات بی معنا وبی مغزهستند که نباید گرد آن ها گشت .

3- خداوند در این آیه ، به مومنین این ادیان مژده داد که نباید بترسند وبیمناک باشند چون خدا با آنهاست واین دستوری ضمنی است که پیروان یک دین حق ندارند پیروان ادیان دیگر را استهزا کنند و به خاطر پایبند بودن عده ای به دینی غیر ازدینشان آن ها رامورد اذیت وآذار قرار دهند .

نماز شکسته یا کامل ؟!

آیه ی 101 سوره ی نساء می فرماید :  

«  وإذا ضربتم في الأرض فلیس جُناحٌ أن تَقصُروا من الصلوة إن خِفتم أن یَفتنَکم الذین کفروا إنّ الکافرین کانوا لکم عدوّاً مُبیناً »

برگردان

چون به سفرروید باکی بر شما نیست که نماز را کوتاه به جای آورید ( دو رکعت به جای چهار رکعت ) هر گاه بیم آن دارید که کافران شما را به رنج وهلاکت اندازند ؛ کفار نسبت به شما دشمنی آشکار دارند.

مفردات

ضربتم : الضرب في الأرض الذَّهاب فیها هو ضربها بالأرجُل : زدن در زمین ( یعني ) رفتن در آن که همان زدن به پاهاست .

جُناح : کلّ إثمٍ مائلٍ بالإنسان عن الحقّ : هر گناهی که انسان را از حق منحرف سازد .

أن تقصُروا : قَصرَ الصلاة : جعلها قصیرة بترک بعض أرکانها ترخیصاً : کوتاه کردن نماز با رها کردن بعضی از ارکان آن به جهت سهولت در انجام کار .  

مفردات از کتاب ( المفردات في غریب القرآن – راغب اصفهانی ) گرفته شده است .

نگاهی به ترکیب بندی آیه

اگر به سفر رفتید /( ودر طول سفر ) اگر بیم آن داشتید که مورد هجوم دشمن واقع شوید / گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه بخوانید ( نگفته است که کوتاه خواندن نماز دراین شرایط بر شما واجب است بلکه تشخیص موقعیت را به عهده ی رسول گذاشته است )

برداشت

پیامبر ویارانش درشهر مدینه ایمن بودند ومشکل امنیتی نداشتند اما هر وقت که می خواستند به هر دلیلی به بیرون شهر سفرکنند احتمال این که غفلتاً مورد هجوم دشمنان قرار گیرند بسیار بود از این رو خداوند به این موضوع توجه نشان داد وبه پیامبر ویارانش رخصت داد که در صورت قرار گرفتن در چنین موقعیتی می توانند نمازشان را کوتاه به جای آورند وآنان نیز به صلاحدید خود چنین می کردند . اما در مواقع دیگر که اکثر مواقع زندگی وحیات رسول ویارانش بود به چنین کاری نیاز نبود واز معنای آیه فهمیده می شودکه پیامبر ویارانش درغبر این موقعیت نمازشان را کامل به جای می آوردند .                                                              

پس چطور شد که برخلاف صریح قرآن ، نماز شکسته واجب گشت ؟! الله أعلم بالصواب .