الظّلمُ یَخربُ العُمرانَ

گزیده ای از کتاب « مقدّمه ابن خَلدون »  

_________________________________________

الظّلمُ یَخرِبُ العُمرانَ

1- اِعلمْ أنّ العُدوانَ علی الناس في أموالهم ذاهبٌ بآمالهم في تحصیلها واکتسابها ، لما یَرَوْنه حینئذٍ مِن أنّ غایتَها ومَصیرَها اِنتهابُها مِن أیدیهم ، وإذا ذهبتْ آمالُهم في اکتسابها وتحصیلها اِنقَبضتْ أیدیهِم عن السّعْي في ذلک . وعلی قَدر الاِعتداء ونسبتِه یکونُ انقباضُ الرّعایا عن السّعْي في الاِکتساب . فإذا کانَ الاِعتداءُ کثیراً عامّاً في جمیع أبواب المَعاش کانَ القُعودُ عن الکَسب کذلک ، لذهابه بالآمال جملةً بدخوله من جمیع أبوابها . وإنْ کانَ الاِعتداءُ یسیراً کان الاِنقباضُ عن الکَسب علی نسبته ، والعُمرانُ و وُفورُه ونَفاقُ أسواقِه إنّما هو بالأعمال وسعي النّاس في المَصالح والمکاسب ذاهبین وجائینَ .

2- فإذا قَعدَ النّاسُ عن المَعاش ، وانْقَبضتْ أیدیهِم عن المکاسب کَسَدتْ أسواقُ العُمران وانْتَقضَتِ الأحوالُ وابْذَعرَّ النّاسُ في الآفاق من غیر تلک الإیالة في طَلَبِ الرّزق فیما خَرَجَ عن نِطاقها ، فَخَفَّ ساکنُ القُطْر ، وخَلَتْ دیارُه ، وخَرِبتْ أمصارُه ، واختَلَّ باختلاله حالُ الدّولة والسّلطان لما أنّها صورةٌ للعُمران تَفسُدُ بفساد مادّتها ضرورةً .

3- ولا تَحسَبَنَّ الظّلمَ إنّما هو أخْذُ المال أو المِلک من یدِ مالکه من غیر عِوَضٍ ولا سَبَبٍ کما هو المشهورُ ، بل الظّلمُ أعَمُّ من ذلک . وکلُّ مَن أَخَذَ ملکَ أحدٍ ، أو غَصَبَه في عَمَله ، أو طالَبَه بغیر حَقٍّ ، أو فَرَض علیه حقّاً لم یَفرِضْه الشّرعُ ، فقدْ ظَلَمَه . فجَبُاةُ الأموال بغِیر حقّها ظَلمةٌ ، والمُعتدون علیها ظَلَمةٌ ، والمنتهِبون لها ظَلَمةٌ ، والمانعون لحقوق النّاس ظَلَمةٌ ، وغُصّابُ الأملاک علی العموم ظَلَمةٌ ، و وبالُ ذلک کلِّه عائدٌ علی الدّولة بخرابِ العُمران الّذي هو مادّتُها ، لإذهابِه الآمالَ من أهله .

4 - وأعظمُ مِن ذلک في الظّلم و إفسادِ العُمران والدّولة التّسلّطُ علی أموال النّاس بشِراء ما بین أیدیهِم بأبخَسِ الأثمان ، ثمّ فَرْضِ البضائع علیهم بأرفَعِ الأثمان ، علی وَجه الغَصْب والإکراه في الشّراء والبَیع .

5- وقد یَعُمُّ ذلک أصنافَ التّجّار المُقیمین بالمدینة والواردین من الآفاق في البضائع فتَکسُدُ الأسواقُ ویَبطُلُ مَعاشُ الرّعایا لأنّ عامّتَه من البَیع والشّراء ، وإذا کانتِ الأسواقُ عُطْلاً منها بَطَلَ مَعاشُهم ، وتَنقُصُ جِبایةُ السّلطان أو تَفسُدُ ، ویَؤُولُ ذلک إلی تلاشي الدّولة وفَسادِ عُمران المدینة ، ویَتطرَّقُ هذا الخَلَلُ علی التّدریج ولا یُشعَرُ به .

6 - و من أجل هذه المَفاسد حَظَرَ الشّرعُ ذلک کلَّه وشَرعَ المُکایَسةَ في البَیع والشّراء ، وحَظَرَ أکْلَ أموال النّاس بالباطل سَدّاً لأبواب المَفاسد المُفضِیة إلی انتقاضِ العُمران بالهَرْج أو بُطلان المَعاش .

7- واعلَمْ أنّ الدّاعيَ لذلک إنّما هو حاجةُ الدّولة والسّلطان إلی الإکثار من المال بما یَعرِضُ لهم من التَّرَفِ في الأحوال ، فتَکثُرُ نَفقاتُهم ، ویَعظُمُ الخَرجُ ، ولا یَفي به الدّخلُ علی القوانین المُعتادة ، فیستحدثون ألقاباً و وجوهاً یُوسِّعون بها الجبایة لِیفيَ لهم الدّخلُ بالخرج . ثمّ لا یَزالُ التّرفُ یزیدُ ، والخَرجُ بسببه یَکثُرُ ، والحاجةُ إلی أموال النّاس تَشتدُّ ، ونِطاقُ الدّولة بذلک یزیدُ ، إلی أنْ تمحي دائرتُها ویَذهبَ رَسمُها ویَغلبَها طالبُها . واللهُ أعلمُ . 

الف) واژگان :

اِنقَبَض عن السعي : از تلاش باز ایستاد ، از تلاش افتاد / نَفاق : رونق داشتن ،داغ بودن بازار کسب وکار / المصالح : جمع مصلحة کاروبار ، نیازها / المکاسب : جمع مَکسَب فواید ، منافع و دستآوردها / المَعاش : گذران زندگی ، راه ورسم زندگی / انتَقَضتْ الأحوال : حال وروز خراب شد ، فروپاشید / ابذَعَرّ الناسُ : پراکنده شدند/ إیالة : ایالت ، اُستان و منطقه / نِطاق : حوزه ، قلمرو ، محدوده / خَفَّ : سبک شد ،خوار وحقیر گشت /القُطر :کشور، آبادی/ الأمصار: جمع مصر : مترادف قطر/جُباة : جمع جابي دریافت کننده مالیات/ مُنتهبون : چپاول کنندگان/غُصّاب: غاصبان/ وَبال : پیامد تلخ ، آسیب وزیان / بیع : فروش / شِراء : خرید/ أبخس الأثمان: ناچیزترین قیمت ها / أرفع الأثمان : بالاترین قیمت ها / البضائع : جمع بِضاعة کالا/ عُطْل : از کار افتادن ، تعطیلی / یؤول إلی : منتهی می شود/ جبایة : مالیات / یَتطرَّقُ : راه می یابد ، رخنه می کند / حظر : منع کرد ، بازداشت / المُکایَسة : چانه زنی / المُفضیة إلی : منجر می شود به / الهَرْج : آشوب ، آشفتگی / الإکثار : زیاده روی/ التّرَف : ثروت ، ناز ونعمت / نفقات : هزینه ها / لا یفي : برابری نمی کند ، همطراز نمی شود / القوانین المعتادة : قوانین جاری /یستحدثون : می آفزینند ، می تراشند/ ألقابا و وجوها : لقب ومقام/ تَمحي : ازبین می رود، نابود می کند/ دائرة : حوزه نفوذ ، کیان واساس/ رسم : شکل وآیین .

ب ) برگردان :

1- بدان که تجاوز بر مردم در اموالشان ازبین برنده آرزوهایشان در دستیابی و بدست آوردن اموال است ، بخاطر این که مردم در این موقع معتقد می شوند که عاقبت وپایان أموال ، غارتشان از دستان مردم است ، چنانچه امیدشان در کسب ودستیابی بر اموال ازبین برود از کار وتلاش در این زمینه باز می ایستند . به اندازه دست درازی کردن وبه همان نسبت مردم از تلاش در راه کسب وکار باز می ایستند . اگر تجاوزْ بسیار وهمه حوزه های کار وفعالیت را در بر گیرد ، از دست کشیدن از کسب وکار هم همینطور است . چون ورود تجاوز به همه ی حوزه ها یکجا امید به دستیابی بر ثروت را از بین می برد .  اگر تجاوزْ اندک باشد ، از دست کشیدن از کسب وکار به همان اندازه می باشد ، وآبادانی( پیشرفت) وفراوانی آن ورونق بازارهایش تنها در گرو کار وفعالیت مردم و رفت وآمد درمسیر تامین نیازها وکسبِ سود ونفع است .

2- اگرمردم از معاش دست بکِشند ودستانشان از کسب وکار کوتاه شود ، بازارهای آبادانی(پیشرفت)کساد شود و اوضاع بازار فروپاشد ومردم به خاطر بیرون رفتن شهرشان از چارچوب خود برای کسب روزی در شهرهایی جز آن ایالت پراکنده شوند . دراین صورت ساکنان شهر خوار شوند و سرزمینشان خلوت گردد و آبادی هایشان ویران شود، وبا درهم ریختن وضع مردم ،حال دولت و حاکمیت درهم ریزد ، چون حالت دولت وحاکمیت تصویری از عمران جامعه است ، با فاسد شدن بخشهای حاکمیت عمران هم حتما تباه می شود .

3- هرگز خیال نکن که ظلم تنها این است که ثروت یا دارایی را بی دلیل وبدون دادن عوضش از دست مالکش بستانی همانطور که مشهور است ، بلکه ظلم از این گسترده تراست . هرکه مال کسی را بگیرد، یا کارش را غصب کند ، یا آن رابناحق مطالبه کند ، یا حقی برای خودش بر وی واجب کند که شرع آن را واجب نکرد ، بروی ظلم کرده است . دراین صورت مالیات بگیران اگر بیش بگیرند ظالمند ، تجاوز کنندگاه از حد آن ظالمند ، چپاول کنندگان آن ظالمند ، ومنع کنندگان مردم از دستیابی بر حقشان ظالمند ، وغاصبان املاک مردم به طور عموم ظالمند ، . وپیامد تلخ این کار همه اش به دوش دولت است چون وی با ازبین بردن امید مردم ،عمران را که اساس کشورداری است خراب کرده است .

4 - وبدتراز این در ظلم کردن وتباه کردن عمران وحکومت ، تسلط پیداکردن بر اموال مردم است از راه خریدن محصولات مردم به ناچیزترین قیمت ها ، سپس تحمیل کردن همان کالاها برمردم با بالاترین قیمت ها است واین کارها به صورت غصب کردن اموال مردم ومجبور کردنشان در دادوستد است .

5- واین ظلم همه اقشار تاجران را فرا می گیرد چه آنان که در شهر اقامت دارند وچه آنان که از گوشه وکنار با کالاهایشان وارد شهر شده اند،دراین صورت بازارها کساد می شود وزندگی مردم نابود می شود چون زندگی مردم بیشترْ از راه خرید وفروش است،چون بازارها تعطیل شوند زندگی مردم خراب شود،ومالیات حاکمیت کم شود یا ازبین برود، واین وضع به ازهم پاشیدگی حکومت و نابودی عمران شهر منتهی می شود، واین عیب به تدریج وبدون اینکه احساس شود به جامعه راه می یابد .

6 - وبه خاطر جلوگیری از این مفسده ها دین همه ی آنها را ممنوع کرد وچانه زنی را در داد وستد روا دانست ، وخوردن مال مردم را از راه ناحق ممنوع اعلام کرد تا راه های مفسده هایی را ببندد که به فروپاشی عمران با ایجاد آشفتگی وازبین بردن زندگی مردم منجر می شود .

7- وبدان که باعث همه ی این گرفتاری ها تنها نیاز دولت وحاکمیت به زیاده روی در کسب وخرج مال وثروت است واین بدین خاطر است که روحیه ی ثروت اندوزی در تمام حالات بدیشان رخنه کرده است ، دراین صورت هزینه هایشان بسیار می گردد وخرج بالا می رود ، وخرج با رعایت قوانین جاری با دخل برابری نمی کند ، پس لقبها ومقام هایی برای خود می تراشند تا به مدد آن مالیات را فربه کنند تا دخل وخرجشان همخوانی داشته باشد . سپس زندگی در ناز ونعمت رو به فزونی است وخرج بدین خاطر درحال زیاد شدن است ، ونیازمندی به اموال مردم بالا می گیرد وقلمرو دولت بدین خاطر زیاد می شود تا آنجا که کیانش ازبین می رود و راه ورسمش نابود می شود وخواهانِ آن حکومت بر آن چیره می شود . وخدا داناست .                         

ج) زندگی نویسنده

وی عبد الرحمان پسر محمد بن خلدون حَضرمیّ است . در تونس در سال 732 ه برابر با 1332 م جهاندیده شد . به شهر ها ی مختلفی سفر کرد و از محضر بزرگان زیادی کسب دانش کرد. به مقامهایی رسید وبه خاطر ناخشنودی پادشاهی از وی دوسال به زندان افتاد . همچنان به این شهر وآن شهر سفر می کرد تا این که به مصررفت و درهمانجا کرسی استادی یافت . وی در سال 808 ه برابر با 1406 م رخ در نقاب خاک کشید .      

شرح ابیاتی از الشاب الظریف

واصبِرْ علی هَجْر الحبیب

1-  لا تُخْفِ مــــــــا فَعَلَتْ بک الأشواقُ              واشرَحْ هَواک فکُلُّنا عُــــشّاقُ

2-  قد کان یَخفَی الحُبُّ لولا دَمعُک الـــ               جاري ، ولولا قلبُک الخَفّاقُ

3-  فعَسی یُعینُک مَن شَکَوتَ له الهَوی              في حَمْله ، فالعاشقون رِفـــــاقُ

4 -  لا تَجْزَعَنَّ ، فلــــــــــستَ أوَّلَ مُغْرَمٍ               فَتَکَتْ به الوَجَناتُ والأحداقُ

5-  واصبِرْ علی هَجْر الحبـــــــــــیب فرُبَّما               عادَ الوِصالُ ولِلهَوی أخــــلاقُ

6 -  کَمْ لیلةٍ أسْهَرْتُ أحداقي بــــــــــــــــها               وَجْداً ولِلأفکار بي إحـــــداقُ 

7-  یا رَبِّ قد بَعُدَ الّذین أحِـــــــــــــــبُّهم              عَنّي وقد ألِفَ الرِّفاقَ فِــــراقُ

8 -  واسْوَدَّ حَظّي عندهم لَمّا سَـــــــــری               فیه بنار صَبابتي إحــــــــراقُ

9- عُرْبٌ رأیتُ أصَحَّ میــــــــــــــثاقٍ لهم               ألّا یَصِحَّ لدیهِمُ مـــــــــــــیثاقُ

10- وعلی النّیاقِ ، وفي الأکلّة مُــــعرِضٌ                فیه نِفارٌ دائمٌ ونِفـــــــــــــــاقُ

11- تَرنو العُیونُ إلیه في إطــــــــــــراقه                فإذا رَنا فلِکلِّها إطــــــــــراق    

____________________________________

الف) گزیده ای از زندگی شاعر        

محمدبن عَفیف تَلمَسانی درقاهره به سال 661 هجری برابر با 1263 میلادی جهاندیده شد و در دمشق دراوج جوانی به سال 695 هجری برابر با 1295 میلادی چشم از جهان فروبست . بیشتر اشعار او جان مایه ی غزل دارد . تلاش داشت که با واژگان بازی کند واز جناس وطباق استفاده کند . 

ب ) واژگان

الأشواق : جمع شوق ، عشق وعلاقه / هوی : عشق ودلباختگی / دَمع : اشک / الخفّاق : بسیار تپنده و مضطرب / عسی : شاید ، امید است که / حمل : تحمل کردن / مغرم : عاشق دلباخته / فتکت : از پای در آورد ، کُشت / الوجنات : جمع وجنة ، گونه و رخسار / الأحداق : جمع حَدقة ، مردمک چشم / هَجر : دوری / الهوی : عشق وشیفتگی ( ودر بیت 5 منظور از هوی ، عاشقان است ) أخلاق : جمع خُلق ، صفت وویژگی ومنش ( یعنی گاهی خشمگین می شود وگاهی خرسند می گردد ، گاهی می پذیرد وگاهی پس می زند ، گاهی نزدیک می شود و گاهی دور می شود و ... ) کَم لیلة : شب های بسیاری / أسهرتُ : بیدار نگه داشتم ، بی خواب کردم / وَجد : شور واشتیاق ، عشق / إحداق : احاطه کردن ، نگاه ترسناک انداختن / حَظّ : بخت / سری : به آرامی و ویواشکی راه یافت / صبابة : دلباختگی وشیفتگی / النّیاق : جمع نِیق ، جای بلند ؛ یا جمع ناقة یعنی شتر/ الأکلّة : جمع إکلیل ، ابر ؛ یا تاج / مُعرِض : رویگردان ، بی توجه ؛ یا مَعرِض : محل عارض شدن و قرار گرفتن/ نِفار : رمیدن و گریختن / ترنو : می نگرد .   

ج) برگردان

1-  آنچه را عشق با تو کرد پنهان نکن /  عشقت را بیان کن که همه عاشقیم

2-  گاهی ممکن است عشق پنهان بماندَ اگر اشکِ / روان ودل تپنده ات نباشد 

3-شاید کسی که نزدش از عشق گلایه کردی کمکت کند /  درتحمل کردن آن ، زیرا عاشقان رفیقند

4 -  بی تابی نکن ، تو نخستین عاشق نیستی/که رخساره ها و وچشم ها وی را از پای درآورده اند

5-  دوری معشوق راتحمل کن شاید/دوره وصال بازآید، وعشق(یا عاشقان) اخلاق گونه گونی دارد

6 -  چه شب ها که چشمانم را وادار کردم / به بی خوابی ، و اندیشه ها مرا فراگرفته اند

7-  خدایا کسانی که دوستشان دارم ، دور شدند / ازمن ، البته دوری با رفیقان همدم است

8 -بختم نزد ایشان سیاه گشت وقتی که راه یافت // در آن آتش سوزناک عشق جوانی

9 -  این عرب ها،معتقدم که درست ترین پیمانشان/این است که هیچ پیمانی نزدشان درست نباشد

10- چه سواربرشتر وچه تاج برسر، از پیمان رویگردانند(یعنی این صفت همه جایی ست) / در پایبندی به پیمان همیشه گریزان ومنافق پیشه هستند ؛ یا ؛ بر بالای مکان بلند و یا بر بالای ابر پیمان شکنی راه دارد / مردم در پایبندی به پیمان همیشه گریزان ومنافق پیشه هستند  

11- چشمان مدام به معشوق می نگرند، حال آنکه وی چشمش را فروهشته است / چون معشوق تیز بنگرد چشمان همگی آرام و فرو هشته اند          

_____________________________

منبع : 1- المُوجَز في الأدب العربيّ وتاریخه ، المجلَّد الثالث ، حنّا الفاخوري . 2- المجاني الحدیثة ، المجلّد الخامس ، لجنة من الأساتذة . 3- دیوان الشاب الظریف ، دکتر صلاح الدین الهَواري . 

تجزیه وترکیب شماره ( 25 ) وشرح ابیات

1-     اِعتزلْ ذکرَ الأغاني والغَـــــزَل                    وقلْ الفَصلَ وجانبْ مَن هَزَل

2-     واتّقِ اللهَ فتقوی الله مـــــــا                    جاورَتْ قلبَ امْرِئٍ إلّا وَصَل

3-     لیسَ مَن یَقطعُ طُــــرقاً بَطَلاً                    إنّما مَــــــــــن یَتّقي اللهَ البَطَل

4-     أین نَمرودُ وکنـــــــــعانُ ومَن                    مَلَکَ الأرضَ و وَلّی وعَــزَل

5-     اُطلُبِ العلمَ ولا تَکسَلْ ، فما                    أبعَدَ الخیرَ علی أهـل الکَسَل

6-     واهْجُرِ النّومَ وحَصِّلْه ، فمــــن                    یَعرفِ المطلوبَ یَحـقرْما بَـــذَل

7-     في ازدیاد العلمِ إرغــامُ العِدی                    وجمالُ العلم إصــلاحُ العَمــــل

8-     لا تَقلْ أصلي وفصـــــلي أبداً                    إنّما أصلُ الفتی مـا قد حَصَل

9-     قیمةُ الإنسانِ ما یُحسِنُــــــــــه                    أکثرَ الإنسانُ منه أم أقَــــــلّ

10-  قَصِّرِ الآمالَ في الدنیــــــا تَفُزْ                   فدلیلُ العقل تقصیرُ الأمَـــــل

____________________________________

الف - گزیده ای از زندگی شاعر

وی زین الدین عمر است که به ابن الوردی معروف است . درسال 1289 میلادی برابر با 689 هجری در شهر مَعَرّة النعمان شام وسوریه کنونی به دنیا آمد . در دوره ی وی ادبیات سخت رو به انحطاط بود . به دانش های زبانی وادبی سرگرم شد واز آن دو خوشه های فراوان چید . در زمینه ی تاریخ ونحو کتاب نوشت وشعر هم می سرود . درسال 1348 میلادی برابر با 749 هجری درشهر حلب چشم از جهان فرو بست .  

ب - واژگان

اِعتزلْ : دوری گزین ، کناری بنه / الأغاني : جمع أغنیّة ، ترانه وآواز / جانبْ : دور باش / هَزَلَ : شوخی کرد ، دراین جا شوخی کند / ما جاورتْ » همنشین نشد / یقطع طرقا : راهزنی می کند / طُرق : جمع طریق ، راه / نَمرود : از حاکمان باستانی است که ساخت برج بابل به اونسبت داده می شود / کنعان : پدر کنعانیان است که بزرگشان بود وکارهای آنان را خود مدیریت می کرد / بطل : پهلوان وقهرمان / مَلَک : فرمانروایی کرد / ولّی : نصب کرد / ما أبعدَ : بسی دور است ! / اهل الکسل : تنبلان / اُهجُرْ : ترک کن / حَصِّلْ : برآورده کن / المطلوب : خواسته ومراد / بذل : خرج وصرف کرد / إرغام : بینی کسی را به خاک مالیدن ، کنایه از شکست دادن وی / العِدی : جمع عدوّ ، دشمن / اصل الفتی : بُن مایه ی انسان / حصل : به دست آمد یا به دست آورد / یُحسنه : نیکو انجام می دهد آن را ، در این جا نیکو انجام دهد آن را / أکثر : زیاد انجام داد ، دراین جا زیاد انجام دهد / أقلّ : کم انجام داد ، ودر این جا کم انجام دهد / قَصِّرْ : کوتاه کن / الآمال : جمع أمل ، آرزو / تفزْ : رستگار می شوی /

ج - برگردان

1-      یاد ترانه ها وغزل سرایی را کناری بنه/ سخن ناب برزبان آور و دورباش از کسی که شوخی کند. 

2-      وپرهیز گار باش چون پرهیزکاری / همنشین دل کسی نشد مگر این که به آن رسید .

3-      کسی که راهزنی کند پهلوان نیست / پهلوان تنها کسی است که پرهیزگارباشد .

4-      کجاست نمرود وکنعان وکسی که/ زمین را زیر فرمان گرفت ونصب کرد وعزل کرد .

5-      دانش بجوی وتنبلی نکن که/ خیر وبرکت از تنبلان بسی دوراست !

6-      وترک کن خواب را وبرآورده کن آن را/پس هرکه ارزش خواسته رابداند ناچیز شمارد آنچه را که خرج کند.

7-      ناکامی دشمنان در افزایش دانش است/ وزیبایی دانش درست انجام دادن کار است .

8-      هرگز نگو اصل ونسبم/ بن مایه ی انسان تنها بسته به آن است که به دست آورد .

9-      ارزش انسان به کاری است که به خوبی انجامش دهد/چه زیاد آن کار را انجام دهد چه کم .

10-   آرزوها را دردنیا کم کن تا رستگار شوی/ پس نشانه ی خردمندی کوتاه کردن آرزو است .

د – حال وهوای قصیده

این قصیده نزدیک به 43 بیت است که به « لامیّه ابن وردی » مشهور است . جان مایه ی این قصیده « حکمت » است . شاعردردوره ی انحطاط می زید وازاخلاق مردم زمانه ، سرشتشان ، ویژگی های دنیا ورویدادهای آن باخبر است وبه واکاوی آنها می پردازد وراه برون رفت از کژی هارا می نماید . دردوره ی شاعر آوازخوانی وخُنیاگری رواج داشت ، ازپرهیزگاری ردی نمانده بود ،راهزنی ودزدی وشبیخون زدن به قافله ها رسم بود ، تکبر زورمندان واربابان قدرت و بی دردی آنان نسبت به مردم جامعه بیداد می کرد ، اندکی ازمردم زمانه به سراغ دانش وخردمندی می رفتند ، بیشتر مردم تنبل وتن پرور بودند وبه کار وتلاش بها نمی دادند ، خور وخواب وخوش گذرانی ولهو لعب بیشترین دل مشغولی مردم زمانه بود ، مردم نمی دانستند که به کمک دانش وخردمندی می توان همه ی گرفتاری ها را درمان کرد تا آنجا که می توان دشمن را به زانو در آورد ، بیشتر مردم زمانه به جای این که خود کاری مهم ودرخور انجام دهند به کارهای بزرگان واجداد خویش می بالیدند ، مردم زمانه اگر هم کاری انجام می دادند آن را به درستی وتا پایان انجام نمی دادند وآن را بی نتیجه وا می گذاشتند ، یکی دیگر از خواهش های مردم زمانه داشتن آرزوهای بزرگ ودست نیافتنی بود که آنان را از کار وتلاش مفید باز می داشت ؛ شاعر البته برای همه ی این دردهای اجتماعی آن زمان راه درمانی پیشنهاد می کند . شاعر دراین قصیده قوه ی خیال خود را پروبال نمی دهد بلکه واقع گراست وبه امورپیرامون خویش می پردازد وتلاش دارد تاازمنظر دینی به آنها بنگرد ونوع نگاه وی به جامعه ومسائل ومشکلات وراه حل هایی که پیشنهاد می کندنشان می دهد که به درمان آنها خوشبین است .         

ه - تجزیه وترکیب

1-     

اعتزل : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مزید با دو حرف زائد از باب افتعال ، صحیح وسالم ، متعدّي ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه وابتدائیه .

ذکر : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد مصدری ، مُعرَّف بالاضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

الأغاني : اسم ، جمع تکسیر ومفردش أُغنیّه ومونث ، جامد غیر مصدری ، مُعرَّف بأل ، معرب ، غیرمنصرف ، منقوص . / مضاف الیه ومجرور تقدیراً .

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

الغزل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد مصدری ، مُعرَّف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / معطوف ومجرور به تبعیت از الأغاني ؛ یا معطوف ومنصوب به تبعیت از ذکر .

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

قل : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، معتل واَجوف ، متعدّی ، مبنی بر سکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه ومعطوف بر اعتزلْ .

الفصل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد مصدری ( یا غیر مصدری ویا حتی مشتق با نوع تاویل وترجمه ) ، مُعرَّف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

جانبْ : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مزید بایک حرف زائد از باب مفاعلة ، صحیح وسالم ، متعدّي ، مبنی بر سکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه و معطوف بر اعتزلْ .

مَن : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / مفعول به ومنصوب محلاً .

هَزَل : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، لازم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » جمله فعلیه و صله موصول .

2-     

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

اِتّقِ : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مزید با دو حرف زائد از باب افتعال ، معتل هم مثال وهم ناقص که به آن لفیف مفروق گویند ــ اصلش اوتقي بوده است ، واو به تاء بدل شد واین را« ابدال» گویند . سپس دو تاء در هم «ادغام» شدند ، وحرف عله ی یاء از آخربه نشانه ی مجزوم شدن حذف شده است ــ ، متعدّی ، مبنی برحذف حرف عله . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه ومعطوف بر اعتزلْ .

الله : لفظ جلاله ، اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیرمصدری ، مُعرَّف بأل ــ یا عَلَم ــ ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

فـ : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

تقوی : اسم ، مفرد ، مونث ، جامد مصدری ، مُعرَّف بالاضافه ، معرب ، منصرف ، مقصور . / مبتدا ومرفوع تقدیراً وجمله اسمیه .

الله : لفظ جلاله ، اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیرمصدری ، مُعرَّف بأل ــ یا عَلَم ــ ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .

ما : حرف نفی ، غیر عامل ، مبنی بر سکون .

جاورتْ : فعل ماضی ، مفرد مونث غایب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب مفاعلة ، معتل واَجوف ــ در آن اعلالی صورت نگرفت ــ ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هي » جمله فعلیه خبرِ مبتدا ومرفوع محلاً .

قلبَ : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیر مصدری ، نکره ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

اِمرئ : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیر مصدری ، نکره ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر./ مضاف الیه ومجرور.

إلا : حرف استثناء ، غیر عامل ، مبنی بر سکون . یا حرف به معنی «لکن» دراین صورت حرف عطف است .

وصل : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، معتل ومثال ، متعدّی بنفسه یعنی « وَصَله » یا متعدّی بحرف جرّ یعنی « وصل الیه » ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش تقوی در «فتقوی الله » است ـ  با آنکه تقوی مؤنث است لیکن ضمیر مذکر آمده است ؛ دلیلش هم قرار گرفتن پس از إلّا است ، جمله فعلیه حال است از ضمیرمستتِرهي در«ماجاورت» وتأویل آن «فتقوی الله ماجاورت قلب امرء إلّا مُلتبسةً بوصوله .

3-

      لیس : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، معتل واَجوف ، مبنی بر سکون . / فعل وفاعلش « من » وجمله فعلیه ومُستانفه .

من : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / اسم لیس ومرفوع محلاً .

یقطع : فعل مضارع ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » ومرجعش « من » جمله فعلیه و صله موصول .

طُرقاً : اسم ، جمع تکسیر ومفردش طریق هم مذکر وهم مونث ، جامد غیر مصدری ــ ویا مشتق صفت مشبهه به معنی اسم مفعول یعنی « مطروق ، از مصدر طَرْق » ــ  ، نکره ، معرب ،منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب .

بطلا : اسم ، مفرد ، مذکر ، مشتق صفت مشبهه ــ از مصدر بُطولة ، نکره ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر./ خبر لیس ومنصوب .

إنّ : حرف مشبه بالفعل ، غیر عامل ــ مکفوفه ــ » ، مبنی بر فتح .

 ما : حرف کافّه ، غیر عامل ، مبنی برسکون . وإنّما ادات تاکید وحَصر است .

من : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / مبتدا ومرفوع محلاً وجمله اسمیه .

یتّقي : فعل مضارع ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید با دو حرف زائد از باب افتعال ، معتل هم مثال وهم ناقص که به آن لفیف مفروق گویند ــ اصلش یوتقي بوده است ، واو به تاء بدل شد واین را« ابدال» گویند . سپس دو تاء در هم «ادغام» شدند ، وحرکت ضمه روی یاء نیز به دلیل سنگینی برداشته شده است که به این قاعده « اعلال به اسکان » گویند ــ ، متعدّی ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « من » موصول است ، جمله فعلیه وصله موصول .

الله : لفظ جلاله ، اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیرمصدری ، مُعرَّف بأل ــ یا عَلَم ــ ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

البطل : اسم ، مفرد ، مذکر ، مشتق و صفت مشبهه ــ از مصدر بُطولة ، مُعرَّف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر./ خبرِ مبتدا ومرفوع .

4 -

 أین : اسم استفهام ، نکره ، مبنی برفتح . / خبر مقدَّم ومرفوع محلاً.

نمرود : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیرمصدری ، معرفه عَلَم ، معرب ، غیرمنصرف ، صحیح الآخر . / مبتدای موخَّر ومرفوع وجمله اسمیه .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

کنعان : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد غیرمصدری ، معرفه عَلَم ، معرب ، غیرمنصرف ، صحیح الآخر . / معطوف ومرفوع به تبعیت از « نمرود » که در این صورت عطف از نوع مفرد بر مفرد است ــ یا مبتدا ومرفوع که خبرش به قرینه حذف شده است یعنی « أین » ودر این صورت عطف ازنوع جمله بر جمله است ــ .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

من : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / معطوف ومرفوع به تبعیت از « نمرود » که در این صورت عطف از نوع مفرد بر مفرد است ــ یا مبتدا ومرفوع که خبرش به قرینه حذف شده است یعنی « أین » ودر این صورت عطف ازنوع جمله بر جمله است ــ .

مَلَک : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » ومرجعش « من » جمله فعلیه و صله موصول .

الارض : اسم ، مفرد ، مونث ، جامد غیرمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

وَلّی : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب تفعیل ، معتل هم مثال وهم ناقص که به آن لفیف مفروق گویند ــ اصلش وَلَّيَ بوده است وحرف یاء چون در آخر آمد وحرف پیش از آن فتحه دار است به الف بدل شده است که به آن « اعلال به قلب » گویند ــ ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح مقدَّر بر الف . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « من » موصول است ، جمله فعلیه ومعطوف برصله موصول « ملک الأرض » ؛ ومفعول به آن به دلیل اختصار یا بی اهمیت بودن ذکرش حذف شده است .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

عزل : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « من » موصول است ، جمله فعلیه ومعطوف برصله موصول « ملک الأرض » ؛ ومفعول به آن به دلیل اختصار یا بی اهمیت بودن ذکرش حذف شده است .

5-

اُطلب : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، مبنی برسکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه ومستأنفه .

العلم : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح . 

لا :  حرف نهي ، عامل ، مبنی بر سکون .

تَکسلْ : فعل مضارع ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، لازم ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه و معطوف بر « اطلب العلم » .

فـ : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .   

ما : اسم ، مای تعجبیه ، نکره ، مبنی بر سکون . / مبتدا ومرفوع محلاً وجمله اسمیه .

أبعَدَ : فعل ماضی برای بیان تعجب ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب افعال ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « ما » موصول است ، جمله فعلیه وخبرِ مبتدا ومرفوع محلاً .

الخیر : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

علی : حرف جرّ ، عامل ، مبنی بر سکون .

أهل : اسم ، مفرد ــ یا اسمِ جمع ــ ، مذکر ، جامدغیرمصدری ، معرف بالاضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مجرور بحرف جرّ .

الکَسَل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور .

6 -      

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .  

اهجُرْ : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، مبنی برسکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه ومعطوف بر « اطلب العلم » .

النّوم : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .  

حَصِّلْ : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب تفعیل  ، صحیح وسالم ، متعدّی ، مبنی برسکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه ومعطوف بر « اهجر النوم » .

ـه : اسم ، ضمیر متصل به هر سه قسم کلمه ، مفردمذکرغایب ، معرفه به ضمیر ، مبنی بر ضمّ . / مفعول به ومنصوب محلاً ، ومرجع ضمیر« طلب العلم » در بیت پیش .

فـ :  حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .  

من : اسم شرط ، نکره ، مبنی بر سکون . / مبتدا ومرفوع محلاوجمله اسمیه .

یعرف : فعل مضارع ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش من وجمله فعلیه وخبر ومرفوع محلا ، فعل مجزوم به من وفعل شرط ومجزوم محلا.

المطلوب : اسم ، مفرد ، مذکر ، مشتقّ واسم مفعول از مصدر طَلَب ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

یحقر: فعل مضارع ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش من وجمله فعلیه وجواب شرط ومجزوم محلا .

ما :  اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / مفعول به ومنصوب محلا .

بذل : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « من » جمله فعلیه وصله موصول ، مفعول به آن که ضمیر « ـه » بوده حذف شده است یعنی : بذله .

7-      

في : حرف جرّ ، عامل ، مبنی بر سکون .

ازدیاد : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری باب افتعال بادوحرف زائد ـ در آن ابدال صورت گرفت واصل آن ازتیاد بوده است ـ ، مُعرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مجروربحرف جرّ و في ازدیاد جار ومجرورشبه جمله وخبر ومقدَّم ومرفوع محلا .

العلم : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .

إرغام : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری باب افعال بایک حرف زائد ، مُعرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مبتدای موخَّر ومرفوع وجمله اسمیه .

العِدی : اسم ، جمع مکسَّر ومفردش عَدُوّ ومذکر ، مشتقّ واسم مبالغه از مصدر عداوة ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، مقصور . / مضاف الیه ومجرور تقدریرا .

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .  

جمال : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ـ یا غیر مصدری ـ ، مُعرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مبتدا ومرفوع به ضمه وجمله اسمیه .

العلم : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .

إصلاح:  اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری باب افعال بایک حرف زائد ، مُعرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / خبر ومرفوع به ضمه .

العمل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .

8-      

لا : حرف نهی ، عامل جزم ، مبنی بر سکون .

تقل :  فعل مضارع ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، معتلّ واجوف ـ درآن اعلال به حذف صورت گرفته است ـ  ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه و ابتدائیه .

اصل :  اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / خبرِ مبتدای محذوف یعنی هذا اصلی وتقدیرا مرفوع ، یا مبتدا وخبرش محذوف یعنی اصلی هذا وتقدیرا مرفوع ، ودر هردو حال جمله اسمیه ومقول قول ومفعول به ومنصوب محلا .

ي : اسم ، ضمیر متصل به هر سه قسم کلمه ، متکلم وحده ، معرفه به ضمیر ، مبنی بر سکون . / مضاف الیه ومجرور محلا .

و: حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .  

فصل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / خبرِ مبتدای محذوف یعنی هذا فصلی وتقدیرا مرفوع ، یا مبتدا وخبرش محذوف یعنی فصلی هذا وتقدیرا مرفوع ، ودر هردو حال جمله اسمیه ومعطوف ومنصوب به تبعیت از معطوف علیه یعنی « اصلی » .

أبداً : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامد  نکره ، معرب ،منصرف ، صحیح الآخر . / ظرف زمان ومنصوب .

إنّ : حرف مشبّه بالفعل ، غیر عامل ـ مکفوفة عن العمل ، بازداشته شده از عمل چون مای کافّة به آن چسبیده است ـ مبنی بر فتح .

ما : حرف کافّه ، غیر عامل ، مبنی بر سکون .

إنّما : ادات حَصر و اختصاص است . 

اصل :  اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مبتدا و مرفوع و جمله اسمیه .

الفتی : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدغیرمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، مقصور . / مضاف الیه ومجرور تقدیرا .

ما : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / خبر ومرفوع محلا .

قد : حرف تحقیق ، غیر عامل ، مبنی بر سکون .

حصل : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مجرد ، متعدّی ـ یا لازم ـ  ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش « الفتی » جمله فعلیه وصله موصول ، مفعول به آن که ضمیر « ـه » بوده حذف شده است یعنی : حصله ، ودر صورت لازم بودن مفعول به ندارد .

9-      

قیمة : اسم ، مفرد ، مونّث ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مبتدا و مرفوع و جمله اسمیه .

الإنسان : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدغیرمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به فتحه .

ما : اسم ، موصول عام ، معرفه ، مبنی بر سکون . / خبر ومرفوع محلا .

یحسنُ : فعل مضارع ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، معرب . / فعل مرفوع وفاعلش ضمیر مستتر « هو » مرجعش الإنسان وجمله فعلیه وصله موصول .

ـه : اسم ، ضمیر متصل به هر سه قسم کلمه ، مفردمذکرغایب ، معرفه به ضمیر ، مبنی بر ضمّ . / مفعول به ومنصوب محلاً ، ومرجع ضمیر« ما » است .

أکثَر : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب افعال ، صحیح وسالم ، متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش الإنسان وجمله فعلیه .

الإنسان : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدغیرمصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / فاعل ومرفوع به ضمه .

من : حرف جرّ ، عامل ، مبنی بر سکون .

ـه : اسم ، ضمیر متصل به هر سه قسم کلمه ، مفردمذکرغایب ، معرفه به ضمیر ، مبنی بر ضمّ . / مجروربحرف جرّ ومنه جار ومجرور متعلّق به أکثرَ .

أو : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر سکون .

أقَلَّ : فعل ماضی ، مفرد مذکر غایب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب افعال ، صحیح ومضاعَف ـ درآن ادغام صورت گرفته است ـ متعدّی ، معلوم ، مبنی بر فتح . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « هو » جمله فعلیه ومعطوف به جمله « أکثر الإنسان » ؛ وجار ومجرور منه پس از أقلّ به قرینه ی لفظی حذف شده است .

10-  

قصِّر : فعل امر ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مزید با یک حرف زائد از باب تفعیل  ، صحیح وسالم ، متعدّی ، مبنی برسکون . / فعل وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه .

الآمال : اسم ، جمع تکسیر ومفردش أمل و مذکر ، جامد غیر مصدری ، معرَّف بأل ، معرب ،منصرف ، صحیح الآخر . / مفعول به ومنصوب به فتحه .

في : حرف جرّ ، عامل ، مبنی بر سکون .

الدنیا : اسم ، مفرد ، مونث ، مشتقّ اسم تفضیل از مصدر دُنُوّ ، معرف بأل ، معرب ، غیرمنصرف ، مقصور . / مجرور بحرف جرّ تقدیرا .

تفُز: فعل مضارع ، مفرد مذکر مخاطب ، ثلاثی مجرد ، معتلّ واجوف ـ درآن اعلال به حذف صورت گرفته است ـ  ، لازم ، معلوم ، معرب . / فعل مجزوم وفاعلش ضمیر مستتر « أنتَ » جمله فعلیه .

فـ : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنی بر فتح .

دلیل : اسم ، مفرد ، مذکر ، مشتقّ صفة مشبّهه از مصدر دلالة ، معرف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مبتدا ومرفوع به ضمه وجمله اسمیه .

العقل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ــ یا جامد غیر مصدری ــ ، معرَّف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .

تقصیر : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری از باب تفعیل بایک حرف زائد ، مُعرَّف باضافه ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / خبر ومرفوع به ضمه .

الأمل : اسم ، مفرد ، مذکر ، جامدمصدری ـ یا جامد غیر مصدری ، معرف بأل ، معرب ، منصرف ، صحیح الآخر . / مضاف الیه ومجرور به کسره .