توصیف کاخ سفید
بُحتری ، شاعر قرن نهم واز شعرای دوره عباسی در قصیده ای سینیه به نام « وصف إیوان کِسری » در سفری به مدائن ، بقایای قصر کسری معروف به کاخ سفید را به چشم تیزبین خود می بیند و به یاد عظمت وشکوه گذشته اش می افتد وبا چشمانی گریان آن را توصیف می کند . مدائن پایتخت امپراطوری ساسانی بود که در نزدیکی بغداد کنونی قرار داشت .
عرب های نامربَّی ونامهذَّب به وقت فتح ، هرآن چه درآن بود را به غارت بردند وآن چه را که از قدر وبهایش چیزی نمی دانستند از بین بردند وبرخی از اشیا ی قیمتی آن را تکه تکه کردند ومیان خود قسمت نمودند (در این زمینه رفتار نابخردانه شان با درفش کاویانی وفرش چهار فصل بهارستان شهره ی عام وخاص است !! ) وبقیه ی ما یملک دیگران را بار شتران خویش نمودند وبه سوی مدینه برای خلیفه فرستادند تا گرسنگان مدینه صاحب مِلک وجاه ومقام شوند وآقایی دیگران را با نچسبی آن به خود بچسبانند و فریاد سیادت وسروری سردهند .
درآغاز خلافت عباسیان ابو جعفر منصور خلیفه ی دوم و ناشایست هم کار اسلاف نادان خود را تمام کرد و بخشی دیگر از آن را تخریب نمود . این رخداد ها حتی برای شاعر عرب که قطعاًخود یا گذشتگانش هم از این خوان یغما بهره ها برده اند قابل تحمل نبود . شاعر چون به دیدن آن کاخ ها رفت با اندوه وناراحتی فراوان احساس قدر شناسی خود را در قصیده ای ریخت و جاودانه ساخت .
این قصیده دارای یک مقدمه و شش صحنه ی توصیفی ویک خاتمه است . شاعر در مقدمه (1 تا10 ) از غم واندوه خود و بدبینی به زندگی ونیاز وی به آدم های پست وحقیر سخن می گوید ودر این مورد پسر عمویش را که به وی جفا کرد ، مثال می آورد . صحنه ی نخست ( 11تا 18 ) توصیف مدائن است .صحنه ی دوم ( 19تا 21 ) توصیف کاخ جرماز است . صحنه ی سوم ( 22تا 28 ) توصیف نقشه ی انطاکیه است که بر روی یکی از دیوار های کاخ جرماز کشیده شده است.صحنه ی چهارم ( 29تا 34) توصیف شراب است .صحنه پنجم ( 35تا 53 )که هدف اصلی وصف در این قصیده است ، توصیف ایوان مدائن است . صحنه ی ششم ( 54 و 55 ) توصیف کمک ساسانیان به پادشاه یمن ؛ سیف بن ذی یزن در دفع یورش حبشیان است . وخاتمه ( بیت 56 ) درفضل وبرتری ایرانیان بر عرب ها . واما قصیده از این قرار است :
1. صُنتُ نفسي عمّا یُدنّسُ نفسي وترفّعتُ عــــــن جَدا کــــــــــــــــلّ جِبسِ
2. وتَماسکتُ ، حین زعزَعني الدهرُ التماساً منه لتَعسي ونُکـــــــــــــــــسي
3. بُلَغٌ من صُبابة العَیش ، عنــدي ، طفّفتها الأیّامُ تَطفیفَ بَخــــــــــــــــــــسِ
4. وبعیدٌ ما بیـــــــــــــــن واردِ رِفهٍ ، عَلَلٍ شُـــــــربُه ، وواردِ خِمـــــــــــــــــسِ
5. وکــــــــــأنّ الزمانَ أصبحَ مــــــــــــحمولاً هَـــــــــواه مــــــــــــــــــــــــــع الأخسّ الأخسّ
6. واشترائي العـــــراقَ خِطّةَ غَبنٍ ، بعــد بیعي الشامَ بَیـــــــــــــــــعة وَکسِ
7. لاترُزني ، مُزاولاً لاخــــــتباري ، عند هــــــــــــــذي البلوی ، فتُنکِرَ مَسّي
8. وقدیماً عهدتَني ذا هِناتٍ ، آبیاتٍ ، علی الدنیئات ، شُـــــــــــــــمسِ
9. ولقد رابَني نُبوُّ ابن عمّي بعــــــد لینٍ من جانبیه ، وأنـــــــــــــــسِ
10. وإذا ما جُفیتُ ، کنتُ حَریّاً أن أرَی غیر مُصبحٍ حیث أمـــــــــــــــسي
11. حَضَرت رَحـــــــــلي الهُمومُ ، فوجّـــــــــــهتُ إلــــــــی أبیض المدائن عَنـــــــــــــــــسي
12. أتسلّی عن الحُظوظ ، وآسی لمحلٍّ مــــــن آل ساســــــــــــــانَ درسِ
13. ذکّرَتنیهمُ الخُطوبُ التـــوالي ولقــــــد تُذکِرُ الخُطوبُ و تُمـــــــــــــسي
14. وهم خافضون في ظلّ عالٍ مُشرفٍ ، یُحسِرُ العیون ویُخـــــــــــــسِي
15. مُغلقٍ بابُه ، علی جبل القَبق ، إلــــــــــــی دارَتي خِلاطٍ ومَکـــــــــــــسِ
16. حِللٌ لم تکن ، کأطلال سُعدی فــــي قِفارٍ من البَسابس مُلـــــــــــــسِ
17. ومَساعٍ ، لولا المُحاباةُ منّي ، لم تُطِقها مَسعاةُ عَنسٍ وعبــــــــــــــسِ
18. نَقَل الـــــــــدهرُ عهدَهنّ مــــــــــن الجِدّة ، حتّــــــــی غَدَون أنضاءَ لُبـــــــــــــــــــــــسِ
19. فـــــــــکأنّ الجِــــــــــــــرمازَ ، من عـــــــــــدم الأنسِ ، و إخلاقه ، بَنیّةُ رَمــــــــــــــــــسِ
20. لو تراهُ ، عَلـــــمتَ أنّ اللیاليَ جـــــعلت فیه مأتماً ، بعــــــــــــــد عُرسِ
21. وهو یُنبیک من عجائب قومٍ ، لا یُشابُ البیـــــــــــــــــــانُ فیهم بلَبسِ
22. فإذا ما رأیتَ صورة أنطاکیّة ، ارتَعتَ بیــــــــــن رومٍ وفُــــــــــــــــــرسِ
23. والمَنایا مَواثلٌ ،وأنو شِروان یُزجي الصفوفَ تحتَ الــــــــــــــــدرفَس
24. في اخضرارٍ من اللباس ، علی أصفرَ ، یَختالُ فـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــي صَبیغة وَرس
25. وعِراکُ الرجال ، بین یدیه ، في خفوتٍ منهم وإغماض جَــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرس
26. مِن مُشیحٍ ، یُهوي بعامل رُمحٍ ، ومُلیحٍ من السِّنان بـــــــــــــــــــــــتُرس
27. تَصفُ العینُ أنّهم جِدُّ أحیاءَ ، لهم ، بینهم ، إشارةُ خُـــــــــــــــــــرس
28. یَغتلي فیهمُ ارتیابيَ ، حتّی تتقرّاهمُ یدايَ بلَـــــــــــــــــــــــــــــمس
29. قد سقاني ، ولم یُصرِّد ، أبو الغَوث ، علی العَسکرین ، شُربةَ خَلــــــــــــــس
30. مِن مُدامٍ ، تقولها هي نجمٌ ، أضوءُ اللیل ، أو مُجاجةُ شَمــــــــــــــس
31. وتراها إذا أجَدّت سُروراً ، وارتیاحاً ، للشــــــــــــــــارب المُتحسِّي
32. أفرِغت في الزجاج من کلّ قلبٍ ، فهي محبوبةٌ إلی کلّ نـــــــــــــــــــفس
33. وتوهّمتُ أنّ کِسری أبَرویزَ ، مُعاطِيَّ ، والبَلَهبَذَ أنســـــــــــــــــــــــي
34. حُلُمٌ مُطبقٌ علی الشکّ عیني ، أم أمانٍ غَیّرنَ ظنّي وحَدســـــــــــــــــي
35. وکأنّ الإیوانَ من عجب الصُّنعة ، جَوبٌ في جنب أرعَنَ جِلـــــــــــــــــــس
36. یُتَظنّی ، من الکآبة ، إن یَبدو ، لعینَي مُصبَحٍ أو مُمسِّـــــــــــــــــــــــــي
37. مُزعَجاً بالفراغ ، عن أنس إلف ، عَزَّ ، أو مُرفَقاً بتطلـــــــــــــــــــیق عِرس
38. عکسَت حَظّه اللیالي ، وباتت المُشتري ، فیه ، وهو کوکـــــــــــــــــــــــــــــــــبُ نَحس
39. فهو یُبدي تَجلُّداً ، وعلیه کَلکَلٌ من کَلاکل الدهر مُــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرس
40. لم یَعِبه أن بُزَّ من بُسُط الدیباج ، واستُلَّ من سُتور الدمَقــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــس
41. مُشمَخِرٌّ ، تَغلو له شُرُفاتٌ ، رُفِعت في رؤوس رَضوی وقُـــــــــــــدس
42. لابساتٌ من البیاض ، فما تُبصِرُ – منها ، إلّا فلائلَ ، بُـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرس
43. لیسَ یُدرَی ! أصُنعُ إنسٍ لجنٍّ ، سَکنوه ، أم صُنعُ جِنّ لإنـــــــــــــــس ؟
44. غیرَ أنّي أراهُ یشهدُ أن لم یکُ بانیه ، في الملوک ، بنِکــــــــــــــس
45. فکأنّي أری المَراتب والقومَ ، إذا ما بلغتُ آخدَ حِسّــــــــــــــــــــــــــي
46. وکأنّ الوُفودَ ضاحینَ حَسری من وُقوفٍ ، خلف الزِّحام ، وخُـــــــــنس
47. وکأنّ القِیانَ ، وسطَ المَقاصیر ، یُرجَّحْن بیم حُوٍّ ولُــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــعْس
48. وکأنّ اللقاءَ أوّلُ من أمسِ ، ووَشکَ الفراق أوّلُ أمـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــس
49. وکأنّ الذي یُریدُ اتّباعاً طامعٌ من لُحُوقهم صُبحَ خَمـــــــــــــــس
50. عَمرتْ للسرور دهراً فصارتْ ، للتعرِّي ، رِباعُهم ، والتأسّـــــــــــــــــــي
51. فلها أنْ أعینَها بدموعٍ موقَفاتٍ علی الصَبابة ، حُبــــــــــــــــس
52. ذاک عندي ، ولیست الدارُ داري ، باقترابٍ منها ، ولا الجنسُ جنســــــــــي
53. غیرُ نُعمی لأهلها عند أهلي ، غَرسوا ، من ذَکائها ، خیرَ غَــــــــــــرس
54. أیَّدوا مُلکنا ، وشَدّوا قُواه بکُماة ، تحتَ السَّنوَّر ، خُــــــــــــــــمس
55. وأعانوا علی کتائب أریاطَ بطعنٍ علی النُّحور ، ودَعـــــــــــــــــــس
56. وأراني ، من بــــــــــــــــــــــــعدُ ، أکلَفُ بالأشراف طُرّاً ، من کــــــــــــــــــلّ سِنخِ و إسِّ
برگردان پارسی :
1– خویش را از آنچه آلوده ام کند ، حفظ کردم واز بخشش هر فرومایه بالا کشیدم .
2- چون سختی روزگاربه لرزه ام درآورد،استوار ماندم تا مبادکه دروقت درماندگی وبیماری ازاو چیزی
خواهم .
3- اندکی که نیاز زندگی ام را برآورَد ، دارم گرچه چرخ گردون از ارزش آن کاسته است .
4- فرق است میان کسی که هر دم به چشمه درآیدوسیر نوشد با آن که هر چند روز چنین فرصت یابد .
5- انگار زمانه همراه وهواخواه پست ترین و خوار ترین آدم ها شده است .
6- اقامتم در عراق مایه ی زیان وخسارت بودو رفتنم به شام ( هم ) باعث نقصان وضرر بود .
7- نکوش که مرا بیازمایی و امتحانم کنی در یک چنین مصیبتی ، که مرا تند و عصبانی خواهی یافت .
8- در گذشته تودر من خصلت هایی سراغ داشتی که از پستی ها بدور بود .
9- جفای پسر عمویم مرادر در تردید افکند پس از ملاطفت و الفتی که ازهرسوی از وی دیده شد .
10- وقتی که بر من ستم شد ، خود راسزوار آن دانستم که چون سر به بالین نهادم صبحگاهان بر
نخیزم .
11- غم واندوه مرکبم را برای حرکت آماده کرده اندومن شترم را متوجه کاخ سفید مدائن کرده ام .
12- خودرابه خاطر بخت گذشته ام،تسلا می دهم و به خاطر محلهای ویران شده ی ساسانیان افسرده
ام.
13- مصایب پیاپی مرا به یاد آنان می اندازد گاهی مصایب به یاد می آورد وگاهی از یاد می برد .
14- آنان درکاخ هایی بلندومشرف، زندگی می کردندکه چشم دردیدن بلندای آن خسته ودرمانده می
شد .
15- درهای کاخ هایش به روی ملت های قَبق گرفته تا خِلاط ومَکس بسته بود .
16- محل هایی داشتندکه هرگزبه مانندآثار به جا مانده ی سُعدی دربیابان های خشک وتهی ازسکنه
،نبود .
17- وخصایل نیکویی داشتند که اگر از حق نگذرم قبایل عنس وعبس از داشتن آن ها بی بهره بوده اند .
18- چرخ زمانه عظمت وبزرگی شان را از میان برد تا آنجا که برای بیننده قابل شناسایی نیست .
19- کاخ جِرماز از نبود آدمیان وویران شدن به سان قبری کهنه درآمده است .
20- گر ببینی ، شاهد آن خواهی بودکه شب های تیرگون گرداگرد آن خیمه ی عزاداری بپا کرده است .
21- این کاخ از شاهکارهای مردمی خبر می دهد که در کلامشان هیچ ابهام و پیچیدگی ای وجود ندارد .
22- اگر تابلوی انطاکیه را ببینی صحنه ی نبردی که میان رومیان و ایرانیان درگرفته بود .
23- صحنه های مرگ راحاضربینی وانوشیروان رادرحال منظم کردن سپاهیان زیرپرچم مشاهده کنی .
24- انوشیروان جامه ای سبز رنگ بر بالای تن پوشی زرد دارد ودر میان جامه های رنگارنگ به خود می
بالد .
25- رزمجویان پیشاپیش وی خاموش وآرامند وکلامی بر زبان نمی آورند .
26- گروهی رو به جلو وسینه سپر کرده وگروهی دیگر در حال دفع نیزه ها با سپر هاشان هستند .
27- چشم،آنان را زندگانی می بیند که از شدت سکوت وخاموشی تنها اشاراتی میانشان ردوبدل می
شود .
28- تردیدم درباره ی آنان بالا می گیرد تا آن جا که دستانم درپی شان راه می افتد و لمسشان می
نماید .
29- ابو الغوث درحالی که غرق درشوق دیدار سرای یارو رزم سپاهیان بودم، به من سیرشراب نوشاند .
30- از شرابی که تو گویی ستاره ای درخشان یا پرتو خورشید است .
31- و چون سرور و نشاط در وجود جرعه نوش ایجاد کند ، پنداری که :
32- درشیشه ی قلب همه ی کسان ریخته شده است آن البته که برای هر کس دوست داشتنی است .
33- در علم خیال چنین پنداشتم که در حضورخسرو پرویز هستم و بلهبذ خنیاگر همنشین من است .
34- خوابی بود که شک مرا برطرف کرد یا رویایی که حدس وگمانم را دگرگون کرد .
35- ایوان مدائن در شگفتی ساختش چون سپری را مانَد که در کنار کوهی بزرگ بنا شده است .
36- چون بینندگان در هر صبح وشام در او نظر کنند ،از رنجی که بر وی رفته است ، پندارند که وی :
37- از دوری دوستان ومحبانش رنگ پریده واندوهگین است و از رها کردن معشوقش رنجور .
38- چرخ زمانه نگون بختش کرد ، ( گویی ) مشتری - سیاره ی نحس - در آن ، جا خوش کرد .
39- او مقاومت می کندوشکیبایی می ورزد،درحالی که مصائب سخت روزگاربرسینه اش سنگینی می
کند .
40- عیبی بر او نیست که فرش های حریرش به غارت رفت و پرده های سفیدش از جای کنده شده
است .
41- بنایی بلند وآسمانخراش که بر فرازش کنگره هایی است که بر بالای کوه رضوی وقدس نهاده شد .
42- این کنگره های سفید وش از بس بلندندکه چشم آن ها به سان غوزه های سفید پنبه می بیند .
43- دانسته نشد که ساخته ی انسان است برای سکونت جنیان یا ساخته ی جنیان برای سکونت
انسان .
44- معتقدم که خودش گواهی می دهد براین که سازنده اش حتی اندکی در ساختش کوتاهی نکرد .
45- من چون سراپا احساس گشتم ، جایگاه های گوناگون و گروه های مردم را می بینم .
46- من هیئت های مختلف مردم را می بینم که صبحگاهان پشت سرهم با اشتیاق ایستاده اند .
47- من زنان سیاه سبزه وسیاه لب خنیاگر را در میان کاخ ها می بینم .
48- گویی دیدار من از ایشان همین پریروز بود و جدایی وفراق من هم پریروز بود .
49- کسانی را می بینم که برای همراه شدن با آنان،شب های زیادی را به امید رسیدن به آنان در راه
بودند .
50- کاخ هایشان روزگار درازی سرشار از سرور و شادی بود ؛ ولی بعد مایه ی افسوس واندوه گشت .
51- ارزش آن را دارد که برایشان اشک بریزم وعشق و شیفتگی ام را با این کار نشان دهم .
52- آن عشق در وجود من است گرچه نه خانه ، خانه ی من است ونه جنس ، جنس من است .
53- خاندانم دعای خیر برای اهالی آن جا دارند ؛ آنان هوشمندانه آن را به نیکویی ساخته اند .
54- حکومت ما را یاری کردند و با دلاوران دلیر زره پوششان بر توانش افزودند .
55- حکومت ما را در دفع گردان های مهاجم اریاط با گام های استوار و ضربات نیزه اشان یاری رساندند .
56- ومن بعد ازاین شیفته ی هیچ گروه ودسته ای از پادشاهان و اشراف نشدم و عشق
نورزیدم .
