کارگاه زبان عربی

   برای تجزیه کلمه ها ( یعنی تعیین نوع کلمه ها )  در زبان عربی باید در آغاز واژه ها را به سه دسته تقسیم کرد :

الف – اسم .   ب – فعل .    ج – حرف .

اگر واژه ی مورد نظر اسم بود ، باید عنوان های زیر گفته آید :

 اگر واژه ی مورد نظر فعل بود ، باید عنوان های زیر گفته آید : 

اگر واژه ی مورد نظر حرف بود ، باید عنوان های زیر گفته آید :  

چند مثال کاربردی برای اجرای " تجزیه " :

1 – الأطبّاء یستعملون البصل في علاج بعض الأمراض .( عربی 1 عمومی ، درس 10 ، ص  109)

الأطبّاء : اسم ، جمع تکسیر و مفرد آن " طبیب ، مذکّر ، مشتقّ و صفة مشبّهه ، معرفه به أل ، معرب ،

            ممدود ،غیرمنصرف .

یستعملون : فعل مضارع ، جمع مذکّر غائب ، مزید ثُلاثيّ از باب " استفعال " ، صحیح و سالم ، متعدّي ،

                   معلوم ، معرب.

البصل : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه به أل  ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

في : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ بر سکون .

علاج : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد مصدريّ ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

بعض : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

الأمراض : اسم ، جمع تکسیر و مفرد آن " مرض " ، مذکّر ، جامد مصدريّ ، معرفه به أل ، معرب ، صحیح

               الآخر ،منصرف .

۲ – راقِبوا حرکاتِ صاحب المزرعة حتّی تُخبِروني عنها حین أرجِعُ .

                                                          ( عربی 2 غیر علوم انسانی ، درس ششم - ص 76 )

راقبوا : فعل أمر ، جمع مذکّر مخاطب ، مزید ثُلاثيّ از باب " مفاعلة " ، صحیح و سالم ، متعدّي ، معلوم ،

           مبنيّ .                                                                

حرکات : اسم ، جمع سالم للمؤنّث ، جامد مصدريّ ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

صاحب : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ و اسم فاعل ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

المزرعة :  اسم ، مفرد ، مؤنّث ، مشتقّ و اسم مکان ، معرفه به أل ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

حتّی : از حروف ناصبه ، عامل ، مبنيّ بر سکون .

تخبرو : فعل مضارع ، جمع مذکّر مخاطب ، مزید ثُلاثيّ از باب " إفعال " ، صحیح و سالم ، متعدّي ، معلوم

           ، معرب .

نـ : حرف ، نون وقایه ، مبنيّ بر کسر .

ي :  اسم ، ضمیر متصل للنصب أو للجرّ ، متکلّم وحده ، معرفه به ضمیر  ، مبنيّ بر سکون  .

عن : حرف ، عامل جرّ ، مبنيّ بر سکون .

ها : اسم ، ضمیر متصل للنصب أو للجرّ ، للغائبة ، معرفه به ضمیر  ، مبنيّ بر سکون . 

حین : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

أرجع : فعل مضارع، للمتکلم وحده ، مجرّد ثُلاثيّ ، صحیح و سالم ، لازم ، معلوم ، معرب .

۳ – ما کنتُ أفهم کلام أمّي .( عربی 3 غیر علوم انسانی ، درس پنجم ص 71 )

ما : حرف نفی ، غیر عامل ، مبنيّ بر سکون .

کنت : فعل ماضي ، متکلّم وحده ، مجرّد ثلاثيّ ، معتلّ و أجوف ، مبنيّ بر سکون .

أفهم : فعل مضارع، للمتکلم وحده ، مجرّد ثُلاثيّ ، صحیح و سالم ، متعدّي ، معلوم ، معرب .

کلام : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد مصدريّ ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

أمّ : اسم ، مفرد ، مؤنّث  ، جامد مصدريّ ، معرفه به اضافه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

ي : اسم ، ضمیر متصل للنصب أو للجرّ ، متکلّم وحده ، معرفه به ضمیر  ، مبنيّ بر سکون  .  

۴ – متی أصبحتَ یا أدنی الوری فطنا فصیحا ؟! ( عربی پیش دانشگاهی ، درس ششم ص 50 )

متی : اسم استفهام ، نکره ، مبنيّ بر سکون .

أصبحت : فعل ماضي ، للمخاطب  ، مزید ثلاثيّ از باب " إفعال " ، صحیح و سالم  ، مبنيّ بر سکون .

یا : حرف ندا ، غیر عامل ، مبنيّ بر سکون .

أدنی : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ و اسم تفضیل ، معرفه به اضافه ، معرب ، مقصور ، غیرمنصرف .

الوری : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه به أل  ، معرب ، مقصور ، منصرف .

فطنا : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ و صفة مشبّهه  ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

فصیحا : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ و صفة مشبّهه  ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف .

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

       برای ترکیب کلمه ها – البته به جز حرف ها -  ( یعنی : تعیین نقش واژه ها در درون جمله ها ) و

       جمله ها در زبان عربی باید در آغاز همه ی آن ها را درچهار دسته ی بزرگ تقسیم بندی کرد :

الف -  مرفوعات .    ب – منصوبات .    ج – مجرورات .    د – مجزوم .

مرفوعات به نام های زیر معروف هستند :

منصوبات به نام های زیر معروف هستند :

 

إعراب رفع و نصب در اسم و فعل      مشترک است

 مجرورات به نام های زیر معروف هستند :

 

مجزوم به نام زیر معروف است :

چند مثال کاربردی برای اجرای ترکیب :

1 – یُبشّرالله المؤمنَ برحمته . ( عربی 1 ، عمومی ، درس نهم ، ص 103 ) 

یبشّر : فعل مضارع مرفوع ؛ چون ادوات ناصبه و جازمه همراهش به کار نرفته است .

الله : فاعل و مرفوع .

المؤمن : مفعول به و منصوب .

رحمة : مجرور به حرف جرّ ، و ( برحمة ) جارّ و مجرور.

ـه : مضاف إلیه و مجرورمحلّا .                                                                      

2 – من طلب العلی سهر اللیالي . ( عربی 2 غیر علوم انسانی ، درس هفتم ، ص 89 )

من : مبتدا و مرفوع محلّا .

طلب : فعل شرط و مجزوم محلّا .

العلی : مفعول به و منصوب تقدیرا .

سهر : جواب شرط و مجزوم محلّا .

اللیالي :  مفعول به و منصوب ظاهرا .

جمله ی ( طلب العلی سهر اللیالي ) خبر مبتدا و مرفوع محلّا .

3 – واترک الحرص تعش في راحة . ( عربی 3 غیر علوم انسانی ، درس ششم ، ص 86 )

و : ـــــــ

اترک : فعل و فاعل آن ضمیر مستتِر " أنت " جمله فعلیّه .

الحرص : مفعول به و منصوب .

تعش : فعل و فاعل آن ضمیر مستتر " أنت " جمله فعلیّه ، فعل مضارع مجزوم (و علامت آن سکون ) 

         مجزوم است چون در پاسخ به فعل طلبی ( اترک ) به  کار رفته است .

في : ــــــــ

راحة : مجرور به حرف جرّ ، و ( في راحة ) جارّ و مجرور .

4 – عسی العاملُ أن یتمتّعَ بمکانة رفیعة . ( عربی 2 علوم انسانی ، درس سیزدهم ، ص 155 )

عسی : از افعال مقاربه و اسم آن ( العامل ) و جمله اسمیّه .

العامل : اسم " عسی " و مرفوع .

أن : ــــــــ

یتمتّع : فعل و فاعل آن ضمیر مستتر " هو " جمله فعلیّه منصوب محلّا خبر عسی ؛ مضارع منصوب بـ " أن " .

بـ : ـــــــ

مکانة : مجرور به حرف جرّ ، و " بمکانة " جارّ ومجرور .

رفیعة : صفة و منصوب به تبعیّت از موصوف ( مکانة ) .

5 – ما أجمل الدین و الدنیا إذا اجتَمعا . (عربی 3 علوم انسانی ، درس سیزدهم ، ص 156 )

ما : مبتدا و مرفوع محلّا ( مای تعجّبیّه ) .

أجمل : فعل و فاعل آن ضمیر مستتر" هو " ، جمله ی فعلیّه خبر مرفوع محلّا .

الدین : مفعول به و منصوب ( متعجَّب منه )

و : ــــــ

الدنیا : معطوف ومنصوب به إعراب تقدیریّ .

إذا : ظرف منصوب محلّا ( یا : مفعول فیه )

اجتمعا : فعل و فاعل آن ضمیر بارز " الف " ، جمله ی فعلیّه و مضاف إلیه و مجرور محلّا .

5 – « وعد الله المؤمنین و المؤمنات جنّات تجري من تحتها الأنهار »

                                                                    ( عربی چهارم ، درس اوّل ، ص 7 )

وعد : فعل و فاعل آن " الله " جمله فعلیّه .

الله : فاعل و مرفوع .

المؤمنین : مفعول به اوّل و منصوب به " یاء "چون جمع مذکّر سالم است .

و : ــــــــ

المؤمنات : معطوف و منصوب به " کسره " چون جمع مؤنّث سالم است .

جنات : مفعول به دوم و منصوب به " تنوین جرّ " چون جمع مؤنّث سالم است .

تجري : فعل وفاعل آن " الأنهار " جمله ی فعلیّه صفت و منصوب محلّا به تبعیّت از موصوف ( جنّات ) ؛

           مرفوع به اعراب تقدیری .

من : ـــــــ

تحت : مجرور به حرف جرّ ، و " من تحت " جارّ و مجرور ( حال است برای الأنهار ) 

ها : مضاف الیه و مجرور محلّا .

الأنهار : فاعل ( برای : تجری ) ومرفوع .

 نمونه هایی از کتاب عربی سال چهارم

1 – إنّ کثیرا من الناس معتقدون أنّ هناک أشخاصا مُنحُوا قدرة علی قلب التراب ذهبا بعصاً سحریّة . ( ص 9 )

إنّ :  از حروف مشبّهة بالفعل ( ناسخة ) ، عامل نصب ، مبنيّ بر فتح . / ــــــــــــ .

کثیرا : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ ( صفة مشبّهة از مصدر کَثرة ) ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ،

          منصرف . / - اسم "  إنّ " و منصوب ، جمله اسمیّه و ابتدائیّه .       

من : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ بر فتح ( برای بر طرف کردن التقای ساکنین ) ./ ـــــــــــ .

الناس : اسم ، مفرد ( یا : اسم جمع ) ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه بـ أل ، معرب ، صحیح الآخر ،

          منصرف / مجرور به حرف جرّ ، و " من الناس " جارّ ومجرور .

معتقدون : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ ( اسم فاعل از مصدر " اعتقاد "  ) ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر

               ، منصرف . /  خبر " إنّ " و مرفوع  به " واو " ، چون جمع مذکّر سالم است ( علامت اعراب

                فرعي )

أنّ : از حروف مشبّهة بالفعل ( ناسخة ) ، عامل نصب ، مبنيّ بر فتح . / ــــــــــــ .

هناک : اسم ، غیر متصرّف ، معرفه ، مبنيّ بر فتح . / خبر مقدّم " إنّ " و مرفوع محلّا .

أشخاصا : اسم ، جمع تکسیر مفرد آن " شخص " ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، نکره ، معرب ، صحیح

               الآخر ، منصرف . / اسم مؤخّر " أنّ "  و منصوب .

منحوا : فعل ماضي ، للغائبین ، مجرّد ثلاثيّ ، صحیح و سالم ، متعدّي ، مبنيّ للمجهول ، مبنيّ

            برضمّ . / فعل و نائب فاعل آن ضمیر بارز" واو " جمله فعلیّه و جمله ی وصفیّه ومنصوب محلّا به

            تبعیّت از موصوف ( أشخاصا ) .

قدرة : اسم ، مفرد ، مؤنّث ، جامد مصدريّ ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . /  مفعول به دوم و 

          منصوب .( مفعول به اول ، همان  ضمیر بارز " واو " است که پس از مجهول شدن فعل ، نائب فاعل

           آن گشته است . )

علی : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ برسکون ./ ـــــــــــ . 

قلب :  اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد مصدريّ ، معرفه ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . /  مجرور به حرف جرّ

          و" علی قلب " جارّ ومجرور .

التراب : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه بـ أل ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . /  مضاف

           إلیه و مجرور ( مجرور لفظا و منصوب محلّا ؛ چون مفعول به اول شبه فعل " قلب " می باشد ؛ و

           مصدر قلب از فعل " قَلَبَ " و دو مفعولی است . )   

ذهباً : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه بـ أل ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . /  مفعول

          به دوم" قلب " و منصوب .

بـ : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ برکسر ./ ـــــــــــ .

عصاً : اسم ، مفرد ، مؤنّث ، جامد غیر مصدريّ ، نکره ، معرب ، مقصور ، منصرف . / مجرور به حرف جرّ و

          مجرور تقدیرا و " بعصا "  جارّ و مجرو ر .

سحریّة : اسم ، مفرد ، مؤنّث ، جامد غیر مصدريّ ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . / صفت و

              مجرور به تبعیّت از موصوف ( عصا ) . 

2 – لا تکن رطبا فتعصرَ و لا یابسا فتکسرَ . ( ص 42 )

لا : حرف نهي ، عامل جزم ، مبنيّ بر سکون . / ـــــــ .

تکن : فعل مضارع ، للمخاطب ، مجرّد ثلاثيّ ، معتلّ و أجوف ( در آن اعلال به حذف صورت گرفته است ) ،

        معرب ./ از افعال ناقصه و اسم آن ضمیرمستتر " أنت " جمله اسمیّه و ابتدائیّه .

رطبا : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ ( صفة مشبّهة از مصدر " رطب " ) ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ،

         منصرف . / خبر " تکن " و منصوب .

فـ : حرف ( فاء سببیِه ) ، عامل نصب ، مبنيّ بر فتح . / ــــــــــ .

تعصر : فعل مضارع ، للمخاطب ، مجرّد ثلاثيّ ، صحیح و سالم ، متعدّي ، مبنيّ للمجهول ، معرب . / فعل

           و نائب فاعل  آن ضمیرمستتر " أنت " جمله ی فعلیّه و جواب طلب ؛ مضارع منصوب ( عامل نصب

           فاء سببیّ ) .

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنيّ بر فتح .

لا : حرف نهي ، عامل جزم ، مبنيّ بر سکون . / ـــــــ .

یابسا : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ ( اسم فاعل از مصدر " یُبس " ) ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ،

           منصرف . / خبر " تکن " محذوف و این حذف به قرینه ی لفظی صورت گرفته است . و جمله ی " لا

           تکن " یابسا ، عطف است به جمله ی : لا تکن رطبا ، وعطف از نوع جمله به جمله می باشد .

فـ : ( فاء سببیِه ) ، عامل نصب ، مبنيّ بر فتح . / ــــــــــ .

تکسر :  فعل مضارع ، للمخاطب ، مجرّد ثلاثيّ ، صحیح و سالم ، متعدّي ، مبنيّ للمجهول ، معرب . /

            فعل و نائب فاعل  آن ضمیرمستتر " أنت " جمله ی فعلیّه و جواب طلب ؛ مضارع منصوب ( عامل

            نصب فاء سببیّ ) .  

3 – و أسوأ الناس تدبیرا لعاقبة     من أنفق المال في ما لیس ینفعه .( ص 81 )

و : حرف عطف ، غیر عامل ، مبنيّ بر فتح . / ـــــــــ .

أسوأ : اسم ، مفرد ، مذکّر ، مشتقّ ( اسم تفضیل از مصدر " سوء " ) ، معرفه ، معرب ، صحیح الآخر

         ،غیر منصرف . / مبتدا و مرفوع .

الناس : اسم ، مفرد ( یا : اسم جمع ) ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه بـ أل ، معرب ، صحیح الآخر ،

            منصرف ./ مضاف الیه و مجرور.

تدبیرا :  اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد مصدريّ از باب تفعیل ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . / 

           تمییز نسبت و منصوب

لـ : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ برکسر ./ ـــــــــــ .

عاقبة : اسم ، مفرد ، مؤنّث ، جامد مصدريّ ( گرچه بر وزن فاعل است )  ، نکره ، معرب ، صحیح الآخر ،

           منصرف /  مجرور به حرف جرّ و " لعاقبة " جارّ و مجرور .

من : اسم ، موصول عامّ ، معرفه ، مبنيّ بر سکون . / خبر و مرفوع محلّا .

أنفق : فعل ماضی ، للغائب ، مزید ثلاثيّ از باب إفعال با یک حرف زائد ، صحیح و سالم ، متعدّي ، مبني

           للمعلوم ، مبنيّ بر فتح . / فعل وفاعل آن  ضمیرمستتر" هو " ( و مرجع ضمیر ، من است ) جمله

           ی فعلیّه و صله ی موصول و اعرابی ندارد .

المال : اسم ، مفرد ، مذکّر ، جامد غیر مصدريّ ، معرفه بـ أل ، معرب ، صحیح الآخر ، منصرف . / مفعول

           به و منصوب . 

في : حرف جرّ ، عامل ، مبنيّ برسکون ./ ـــــــــــ . 

ما : اسم ، موصول عامّ ، معرفه ، مبنيّ بر سکون . / مجرور به حرف جرّومجرور محلّا ، و" في ما " جارّو

      مجرور .

لیس : فعل ماضی ، جامد ، للغائب ، مجرّد ثلاثيّ ، معتلّ و أجوف ( بدون اعلال ) ، مبنيّ بر فتح . / از

          افعال ناقصه و اسم آن ضمیر مستتر " هو " ( ومرجع ضمیر ، ما می باشد )  و جمله ، صله ی

          موصول و محلّی از اعراب ندارد .

ینفع :  فعل مضارع ، للغائب ، مجرّد ثلاثيّ ، صحیح و سالم ، متعدّي ، مبنيّ للمعلوم ، معرب . / فعل و

          فاعل آن ضمیرمستتر " هو " جمله ی فعلیّه و خبر " لیس " و منصوب محلّا ؛ مضارع مرفوع – به

          خاطر این که عوامل نصب و جزم همراهش نیامده است .

ـه  : اسم ، ضمیر متّصل برای حالت نصب یا جرّ ، للغائب ، معرفه ، مبنيّ بر ضمّ . / مفعول به و منصوب

      محلّا .